Kolarzu, badaj się! Jakie badania krwi zrobić po sezonie i dlaczego

Po sezonie zrób morfologię z rozmazem, ferrytynę, witaminę D (25-OH-D), TSH, glukozę i lipidogram. Tyle wystarczy na start. Jeśli sezon dał Ci w kość, coś Cię niepokoi albo nie jesz mięsa, dorzuć żelazo z TIBC, CRP, B12, kwas foliowy, próby wątrobowe, kreatyninę, CK i elektrolity. Najlepiej zrobić to w roztrenowaniu, rano i na czczo, po dwóch–trzech dniach lekkiej jazdy. Wyniki pokaż najpierw lekarzowi, a potem trenerowi. Od nich zależy, jak zaczniesz bazę.

W KOMpetition trzymam się prostej zasady: maksimum wiedzy, minimum komplikacji. Czterdzieści badań nie jest Ci potrzebne. Wystarczy kilka dobrze dobranych, robionych zawsze w tych samych warunkach. Wtedy z roku na rok widzisz trend, a nie przypadkowe zdjęcie.

Dlaczego właśnie po sezonie?

Często widzę to samo: zawodnik trenuje sumiennie, a forma stoi. Plan się zgadza, objętość też. Przyczyna siedzi gdzie indziej – kończy się żelazo, zwolniła tarczyca albo od miesięcy je za mało jak na to, ile trenuje. Tego nie zobaczysz w Intervals.icu, zobaczysz w wynikach krwi.

• Wynik bez zakłóceń. W sezonie wszystko miesza ciężki trening i starty. Wysiłek podbija CK i enzymy wątrobowe, stan zapalny po wyścigach podnosi ferrytynę. W roztrenowaniu organizm się uspokaja i wynik pokazuje, jak jest naprawdę.

• Czas na reakcję. Żelazo czy witaminę D uzupełnia się tygodniami, czasem miesiącami. Niedobór wykryty w listopadzie zdążysz wyrównać przed blokiem intensywności. Wykryty w maju oznacza pół straconego sezonu.

• Wykluczenie innych przyczyn zmęczenia. Przetrenowania nie potwierdzi żadne pojedyncze badanie krwi. Konsensus ECSS i ACSM (Meeusen i wsp., 2013) opisuje diagnozę m.in. jako wykluczenie chorób, niedoborów żelaza i magnezu oraz zbyt niskiej podaży energii. Badania pozwalają odhaczyć te punkty.

• Punkt odniesienia. Twoja norma to Twoje wyniki z poprzednich lat, a nie zakres wydrukowany przez laboratorium. Dwa pomiary w roku, w podobnych warunkach, dają trend, z którego sporo widać. Tak samo podchodzi do tego przegląd Lee i wsp. (2017): stały zestaw biomarkerów zdrowia, wydolności i regeneracji, śledzony w czasie.

Badania mam też na swojej checkliście na roztrenowanie, razem z serwisem roweru i wizytą u fizjoterapeuty.

Pakiet obowiązkowy: 5 badań, które robię z każdym zawodnikiem

Badanie	Po co kolarzowi i na co zwracam uwagę
Morfologia z rozmazem	Hemoglobina i hematokryt odpowiadają za transport tlenu, leukocyty za odporność. Patrzę na trend hemoglobiny z roku na rok i na to, czy leukocyty nie spadają u kogoś, kto często łapie infekcje.
Ferrytyna	Pokazuje zapasy żelaza, które często kończą się, zanim zmieni się hemoglobina. Zawsze czytam ją razem z CRP, bo stan zapalny sztucznie ją podbija.
Witamina D (25-OH-D)	Odporność, mięśnie, kości. Jesienią i zimą w Polsce niedobór ma bardzo wiele osób. Zamiast brać dawkę „na oko”, zrób badanie, suplementuj według zaleceń lekarza i sprawdź efekt. Z bardzo wysokimi dawkami też trzeba uważać (Owens i wsp., 2018).
TSH	Tarczyca wpływa na zmęczenie, masę ciała i tętno spoczynkowe. Jeśli wynik odbiega od normy, lekarz zleci fT3 i fT4.
Glukoza i lipidogram	Zdrowie metaboliczne. Wysoki cholesterol zdarza się też u ludzi, którzy dużo trenują, bo duże znaczenie mają geny i dieta. Liczy się LDL, HDL i trójglicerydy, nie sam cholesterol całkowity.

Żelazo: najczęstszy cichy hamulec formy

Gdybym miał wybrać jedno badanie, które kolarze pomijają najczęściej, wybrałbym ferrytynę. Według przeglądu Sima i wsp. (2019) niedobór żelaza ma ok. 15–35% sportsmenek i 5–11% sportowców. Mężczyzn też to dotyczy.

Jak to możliwe, skoro jesz normalnie? Po mocnym wysiłku rośnie poziom hepcydyny, hormonu, który na kilka godzin przyhamowuje wchłanianie żelaza z jelit (Peeling i wsp., 2008). Do tego dochodzą straty z potem, rozpad krwinek i uboższa dieta, zwłaszcza kiedy zbijasz wagę.

Jedna rzecz, o której przypominam każdemu: nie bierz żelaza w ciemno. Jego nadmiar szkodzi, a ferrytyna bez CRP i bez wywiadu potrafi zmylić. Dawkę i czas suplementacji ustala lekarz.

Pakiet rozszerzony: kiedy warto zrobić więcej

Szerszy zestaw polecam po bardzo ciężkim sezonie, przy niepokojących objawach (ciągłe zmęczenie, moc spada bez powodu, infekcja goni infekcję), kobietom i osobom na diecie roślinnej:

• Żelazo, TIBC i transferyna pokazują całą gospodarkę żelazem, a nie tylko zapasy.

• CRP mówi o stanie zapalnym. Bez niego trudno dobrze odczytać ferrytynę.

• Witamina B12 i kwas foliowy są potrzebne do produkcji krwinek. Szczególnie warto je sprawdzić, jeśli nie jesz mięsa.

• ALT, AST, GGTP, kreatynina i CK to wątroba, nerki i mięśnie. Tu łatwo o fałszywy alarm: mocny wysiłek sam podnosi AST, ALT i CK nawet na tydzień (Pettersson i wsp., 2008), a kreatynina rośnie razem z masą mięśniową.

• Magnez, potas i sód warto sprawdzić, jeśli łapią Cię skurcze albo dużo się pocisz.

Gdy badania wskazują na REDs

REDs (Relative Energy Deficiency in Sport) to skutki zbyt niskiej dostępności energii. Mówiąc prościej: jesz za mało jak na to, ile trenujesz. Konsensus MKOl z 2023 roku (Mountjoy i wsp.) mocno podkreśla, że problem dotyczy także mężczyzn i że coraz częściej chodzi w nim o za mało węglowodanów. W badaniach krwi mogą na to wskazywać m.in. niskie fT3, u mężczyzn niski testosteron, u kobiet zaburzenia cyklu, a do tego wysoki LDL albo niedobór żelaza.

Nie tylko krew: EKG i lekarz sportowy

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego dotyczące kardiologii sportowej (Pelliccia i wsp., 2021) zalecają u osób uprawiających sport wyczynowo badanie przesiewowe: wywiad, badanie lekarskie i spoczynkowe EKG. Jeśli startujesz w zawodach i robisz mocne interwały, potraktuj to jako minimum raz w roku, najlepiej przed sezonem.

Nie czekaj natomiast na żaden termin, jeśli przy wysiłku pojawia się ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, nagła duszność albo zasłabnięcie. Wtedy od razu do lekarza.

Jak się przygotować, żeby wynik był prawdziwy

1. Rano, na czczo. Od 8 do 12 godzin bez jedzenia. Wodę pij normalnie.

2. Dwa–trzy dni lekkiego treningu. Po siłowni albo bardzo ciężkich jazdach odczekaj nawet tydzień. W badaniu Petterssona i wsp. (2008) AST, ALT i CK były podwyższone jeszcze 7 dni po intensywnym treningu siłowym.

3. Bez infekcji. Przeziębienie albo świeże szczepienie podbijają CRP i ferrytynę. Poczekaj, aż objawy miną.

4. Odstaw biotynę. To witamina B7, którą często znajdziesz w suplementach „na włosy i paznokcie”. W dawce 10 mg dziennie zafałszowała część testów TSH i hormonów tarczycy, a nawet ferrytyny i witaminy D (Li i wsp., 2017). Odstaw ją kilka dni wcześniej i powiedz w laboratorium o wszystkich suplementach, które bierzesz.

5. To samo laboratorium i podobna pora. Laboratoria różnią się metodami i zakresami referencyjnymi. Porównuj wyniki z tego samego miejsca.

Kontrola przed sezonem

Drugi termin to luty albo marzec, zanim zaczniesz blok intensywności. Powtórz pakiet obowiązkowy i zestaw wyniki z jesiennymi. Jeśli suplementowałeś żelazo lub witaminę D, sprawdzisz przy okazji, czy dawka zadziałała. Do tego EKG, najlepiej połączone z wizytą u lekarza, który zna specyfikę sportu.

Jak czytać wyniki (i czego nie robić)

• Wynik w normie to jeszcze nie wynik optymalny dla sportowca. Zakresy referencyjne są liczone dla całej populacji. Jeśli mieścisz się w normie, ale wyraźnie spadłeś w porównaniu z zeszłym rokiem, porozmawiaj o tym z lekarzem.

• Trend mówi więcej niż jedna liczba. Dlatego tak pilnuję tych samych warunków pobrania.

• Nie lecz się sam. Wyniki interpretuje i suplementację zleca lekarz. Moja rola jako trenera to dopasować do nich plan treningowy.

W opiece trenerskiej zestawiam wyniki badań z danymi z treningów: tętnem, HRV i mocą przy tym samym wysiłku. Widać wtedy, czy zmiana we krwi przekłada się na to, jak jedziesz. Jeśli wolisz jednorazowy plan, w indywidualnym planie treningowym pytam o badania w wywiadzie, zanim ułożę pierwszy tydzień.

Ten wpis ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. O zakresie badań, interpretacji wyników i suplementacji decyduje lekarz.

Najczęstsze pytania

Jakie badania krwi powinien zrobić kolarz po sezonie?

Na minimum składają się morfologia z rozmazem, ferrytyna, witamina D (25-OH-D), TSH, glukoza i lipidogram. Po ciężkim sezonie albo przy objawach warto dodać żelazo z TIBC, CRP, witaminę B12, kwas foliowy, ALT, AST, GGTP, kreatyninę, CK i elektrolity.

Kiedy najlepiej zrobić badania krwi?

Dwa razy w roku. Pierwszy raz po sezonie, w roztrenowaniu (październik–listopad), drugi przed sezonem, zanim ruszy blok intensywności (luty–marzec). Poza tym zawsze wtedy, gdy zmęczenie się ciągnie, forma spada bez powodu albo często chorujesz.

Czy można trenować dzień przed badaniami?

Lepiej odpuścić mocne treningi na 2–3 dni przed pobraniem, a po ciężkiej siłowni nawet na tydzień. Intensywny wysiłek podnosi AST, ALT i CK, a takie wyniki łatwo wziąć za problem z wątrobą albo mięśniami.

Dlaczego ferrytyna jest ważna dla kolarza?

Ferrytyna pokazuje zapasy żelaza, a bez żelaza krew gorzej przenosi tlen. Niedobór ma ok. 15–35% sportsmenek i 5–11% sportowców, a zapasy zwykle kończą się, zanim zmieni się hemoglobina. Czytaj ją razem z CRP, bo stan zapalny ją zawyża.

Czy badania krwi wykażą przetrenowanie?

Nie ma badania krwi, które samo potwierdzi przetrenowanie. Badania pozwalają za to wykluczyć inne przyczyny zmęczenia: niedobór żelaza, choroby tarczycy czy zbyt niską podaż energii (REDs). I właśnie po to warto je robić.

Zobacz opiekę trenerską

Źródła naukowe

• Sim M. i wsp. (2019). Iron considerations for the athlete: a narrative review. Eur J Appl Physiol. doi:10.1007/s00421-019-04157-y

• Peeling P. i wsp. (2008). Athletic induced iron deficiency: new insights into the role of inflammation, cytokines and hormones. Eur J Appl Physiol. doi:10.1007/s00421-008-0726-6

• Owens D.J., Allison R., Close G.L. (2018). Vitamin D and the Athlete: Current Perspectives and New Challenges. Sports Med. doi:10.1007/s40279-017-0841-9

• Lee E.C. i wsp. (2017). Biomarkers in Sports and Exercise: Tracking Health, Performance, and Recovery in Athletes. J Strength Cond Res. doi:10.1519/JSC.0000000000002122

• Pettersson J. i wsp. (2008). Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. doi:10.1111/j.1365-2125.2007.03001.x

• Li D. i wsp. (2017). Association of Biotin Ingestion With Performance of Hormone and Nonhormone Assays in Healthy Adults. JAMA. doi:10.1001/jama.2017.13705

• Mountjoy M. i wsp. (2023). 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. doi:10.1136/bjsports-2023-106994

• Pelliccia A. i wsp. (2021). 2020 ESC Guidelines on sports cardiology and exercise in patients with cardiovascular disease. Eur Heart J. doi:10.1093/eurheartj/ehaa605

• Meeusen R. i wsp. (2013). Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the ECSS and ACSM. Med Sci Sports Exerc. doi:10.1249/MSS.0b013e318279a10a

Zdjęcia: okładka – Testalize.me / Unsplash; probówki – Adrian Sulyok / Unsplash; EKG – Joachim Schnürle / Unsplash.